بیمه و قوانین آن (1 )
فصل اوّل : تاریخچه بیمه
مقدمه
نگاه عمومی به بحث اصول و کلیات بیمه نگاهی قدیمی و بدور از واقعیت می باد و تا کنون به عنوان امری مقدماتی که باید جایگزین تاریخچه بیمه گردد نگریسته شده ، حال آنکه اصول بیمه پایه و کلید فهم بیمه میباشد که متاسفانه تا کنون شناخت کافی پیرامون آن برای دست اندرکاران امور اجرایی صنعت بیمه فراهم نشده و از بابت این بی توجهی سالهاست که شک و تردید بی پایان در رابطه با عملکرد بیـمه گذار داشته ایم که حاصل آن سوءظن متقابل به بیمه گر و در نهایت پسرفت فرهنگ بیـمه در جامعه می باشد.به لحاظ اهمّیت نقش اصول بیمه در امور اجرایی بیمه ، باید آنرا با جایگاه ممتاز ورزش دومیدانی که به عنوان مادر رشته های ورزشی به حساب می آید مقایسه نمود .
آموزش اصول و کلیات بیــمه بایستی علاوه بر آن که شناخت کافی برای همکاران ، پیرامون حرفه ای را که با آن سرو کار دارند فراهم نماید ، ضرورت دارد باور و اعتقاد به حقوق بیمه گذار در دست اندرکاران امور اجرایی ایجاد و راه های موفقیت آمیز طراحی و تولید محصولات منطبق با نیازهای کنونی جامعه را بررسی نماید .
وگرنه آموزش ابتدا به ساکن رشته های مختلف بیـــمه ای نظیر آتش سوزی ، باربری ، اشخاص و ... اولاً مسئله ای روبنائی و فاقد مبنای علمی دانش بیمه ای بوده ( و حاصل آن همین هرج و مرج کنونی در امور اجرایی واحدهای مختلف صنعت خواهد بود ) و در ثانی چون قادر به پروراندن باورهای اعتقادی در رابطه با حقوق مردم نیست پیامد آن توقف یا کند شدن روند تولید در صنعت بیمه میباشد .
1. تاریخچه بیمه در جهان
نخستین نشانه هایی که از امر بیمه گری در جهان دیده میشود به قرون قبل از میلاد مسیح بر میگردد که بازرگانان فنیقی که به تجارت دریایی گندم مشغول بودند برای جلوگیری از زیان ناشی از حوادث سفرهای دریایی شیوه ای ابداع کردند که هر بازرگان مؤظف بود قبل از شروع سفر دریایی سهم اندکی از گندم خود را در اسکله بگذارد . بدین ترتیب با تــوجه به تعداد تجار و سفرهای متعدد دریایی حجم زیادی از اندوخته گندم تشکیل میگردید که از این ذخیره بـرای جبران خسارت بازرگانانی که کالای آنان در سفر های دریایی از بین میرفت استفاده می شد . در زمان فراعنه مصر ، صندوقهای تـعاون بـرای پرداختهای کفن و دفن وجود داشته . در فاصله سالهای 916 تا 700 قبل از میلاد مسیح نزد اهالی لوان در جزیره رودس زیان همگانی به عنوان یک رسم شناخته شده بود ، به این معنی که اگر کالایی برای نجات کشتی به دریا ریخته میشد کسانی که کالایشان نجات پیدا کرده بود بایستی خسارت بازرگانانی که کالاهای آنها برای نجات کشتی به دریا ریخته شده بود را جبران میکردند .
2 . گاه شمار بیمه در جهان
قرن سیزدهم : دوره رونق وام های دریایی
سال 1290 ـــ تجار لمباردی ایتالیا به انگلستان مهاجرت و محله لمبارد لندن یادگار آنان است.
سال 1293 ـــ تشکیل اوّلین شرکت بیمه بنام اتاق بیمه بروژ در بلژیک
سال 1336 ـــ پاپ گرگوار نهم کلیه معاملات رباخواری از جمله وامهای دریایی را ممنوع کرد
سال 1347 ـــ عقد نخستین بیمه دریایی در جنوا
سال 1369 ـــ تصویب اوّلین مقررات بیمه در جمهوری جنوا
سال 1380 ـــ اجباری شدن بیمه کشتی ها توسط دولت
سال 1500 ــــ وضع قـرارداد بیمه با عنوان
سال 1524 ـــ ثبت اوّلین دعوای بیمه ای در لندن
سال 1563 ـــ تدوین مقررات بیمه در آنتورپ اسپانیا
سال 1570 ـــ تشکیل royal exchange يا بورس معاملات بيمه اي در لندن
سال 1575 ـــ یکنواخت شدن فرم بیمه ها در لندن
سال 1583 ـــ تصویب قانون محدودیت بیمه در لندن
سال 1593 ـــ تشکیل اوّلین دادگاه رسیدگی به دعاوی بیمه
سال 1601 ـــ تصویب قوانین بیمه باربری دریایی در لندن
سال 1662 ـــ افزایش اختیارات قضات اتاق بیمه ( لندن )
سال 1666 ـــ وقوع آتش سوزی بزرگ لندن
سال 1691 ـــ شروع فعّالیتهای مستمر ادوارد لویدز
سال 1696 ـــ انتشار روزنامه اخبار لاویدز
سال 1696 ـــ تأسیس شرکت بیمه آتش سوزی در انگلستان
سابقه تاریخی بیمه در ایران
بیمه در مفهوم بیمه اجتماعی و جبران خسارت در ایران سابقه طولانی دارد و به عنوان شاهد این مدعا چند نمونه نقل میگردد :
الف) به گواه الواح گلی تخت جمشید در حکومت داریوش کبیر . در این الواح داریوش دستور می دهد :
ـ کودکان خردسال از پوشش خدماتی اجتماعی بهره برند .
ـ دستمزد کارگران بر اساس مهارت و سن باشد .
ـ مادران در مرخصی و حقوق زایمان ( تا 5 ماه ) دریافت دارند .
ـ مادران جیره ویژهای بنام حق اولاد دریافت کنند .
ـ کمک هزینه به کارگرانی که دستمزد کمی دارند اعطا شود .
ـ فوق العاده سختی و بیماری پرداخت شود .
ـ زنان امکان انتخاب کار نیمه وقت داشته باشند .
ـ حقوق زن و مرد یکسان باشد
ب ) به نقل از شاهنامه فردوسی ، به هنگاه سلطنت بهراه گور ساسانی تأمین خسارت به اموال مردم وجود داشته که از خزانه جبران میشده
گرایدون که باشد زیان از هـوا نباشد کــسی بـر هوا پادشاه
چو جایی بپوشد زمین را ملخ برد سبزی کشتمندان به شخ
تــو از گـنـج تاوان آن باز ده به کــشوز ز فـرموده آواز ده
ج ) با ورود اسلام به ایران روشهایی نظیر احسان ، نیکو کاری ، وقف ، هبه ، قرض ، خمس ، ذکات وتعاون، چتر های حمایتی بودند که ملّت را در برابر خطرات گوناگون حفظ میکرده است . چنین اعتقاداتی حتّی در عصر حاضر نیز در نذر کردن و نوشتن جملاتی نظیر : « برو به امید خدا » و یا طلب از ائمه اطهار و بزرگان دین بر روی وسایل نقلیه مشاهده می شود .
« بیمه اش کردم بنامت ای غریب الغربا» . « بیمه اش کردم بنامت ای علمدار حسین » و ...
د ) در آثار متفکران پارسی نیز نمونه زیادی از پندیات در رابطه با بیمه وجود دارد .
شیخ اجل سعدی میفرماید :
قدیمان خـود را بیفزای قدر که هــــرگز نیاید زیره ورده قدر
چو خدمتگذاریت گردد کهن حق سالیانش فراموش مـــــکن
گاه شمار بیمه در ایران ( هـ . ش )
سال 1270 ـــ واگذاری امتیاز بیمه گری به پولیاکوف روسی برای 7 سال
سال 1290 ـــ تأسیس شعب دو شرکت روسی
سال 1310 ـــ تصویب ثبت شرکتها در ایران و فعالیت شرکت های بیمه خارجی
سال 1314 ـــ تأسیس اوّلین شرکت بیمه ایرانی با نام بیمه ایران
سال 1316 ـــ تصویب قانون بیمه در 36 ماده
سال 1329 ـــ تأسیس اوّلین بیمه خصوصی با نام بیمه شرق
سال 1347 ـــ تصویب بیمه اجباری در رابطه با وسایل نقلیه موتوری زمینی
سال 1350 ـــ تأسیس بیمه مرکزی ایران
سال 1358 ـــ ملی شدن 12 شرکت بیمه خصوصی
سال 1367 ـــ تصویب لایحه اداره امور بیمه
سال 1379 ـــ تصویب آیین نامه مقررات مؤسسات بیمه در مناطق آزاد تجاری صنعتی
سال 1380 ـــ تصویب طرح تأسیس مؤسسات غیر دولتی
فصل دوّم : بیمه
تعریف بیمه
از بیمه تعاریف متعددی به عمل آمده که آشناترین آن ماده 1 قانون بیمه مصوب سال 1316 است که عقد بیمه را چنین تعریف میکند « بیمه عقدی است که به موجب آن یک طرف تعهد میکند در ازای پرداخت وجهی یا وجوهی ، از طرف دیگر در صورت بروز حادثه خسارت وارده بر او جبران شود و یا وجه معینی بپردازد» . وجهی را که بیمه گذار به بیمه گر میپردازد حق بیمه و آنچه را که بیمه می شـود موضوع بیمه نامند . در این تعریف عناصر و ارکان تشکیل دهنده یک قرار داد بیمه یعنی خطر ، حق بیمه و خسارت مشخص میشود .
در این تعریف رابطه حقوقی بین بیمه گر و بیمه گذار بوجود میاید و بیمه گر تعهداتی را قبول میکند .
این تعریف هر چند روشن بوده و رابطه حقوقی بیمه گر و بیمه گذار را مطــرح می نماید که بیمه گذار با انعقاد قرارداد و پرداخت حق بیمه ، جبران خسارتهای احتمالی را به بیمه گر واگذار مینماید ولی بهر حال بدون عیب و ایراد نیست و بدلایل زیر تعبیر درستی از بیمه بدست نمی آید :
1 - این تعریف صرفاً بیمه اشخاص را شامل میشود و بنابراین شامل بیمه مسئولیت نمی گردد .
2 - این تعریف حتی بعضی از رشته های اشخاص را شامل نمی شود . زیـرا می بایست وقوع حادثه انجام
پذیرد در صورتی که مثلاً بیمه عمربه شرط حیات مستلزم وقوع حادثه نیست .
3 - دراین تعریف به جنبه های فنی و نقش مفاهیم محاسبات بیمه توجهی نشده است .
4 - دراین تعریف به ماهیت تعاونی بودن بیمه که علت بوجود آمدن بیمه میباشد اشارهای نشده است .
با توّجه به مواره ذکر شده می توان بیمه را بشرح زیر تعریف کرد :
بیمه عقـدی است تعاونی که بر اساس اعداد بزرگ و علم بزرگ و علم آمار و تقسیم پذیری ریسک شکل گرفته و به موجب آن مؤسسه و یا صندوق مشترکی به نام بیمه گر با تشکیل گروهی از افراد جامعه به نام بیمه گذار که در معرض ریسک مشابهی قرار داشته و با دریافت وجوه معینی از آنان که حق بیـمه نامیده میشود متعّهد میگردد چنانچه حـادثه ای برای مورد بیمه بروز دهد و دچار زیان گردد به جبران خسارت به بیمه گذار اقدام نماید .
طبقه بندی بیمه
با توجه به پیچیدگی و تکامل روابط اقتصادی و اجتماعی ، ریسک های جدیدی نیز ظهور کرده یابه تنوع ریسکهای قبلی اضافه گردیده . بنابراین برای تأمین پوشش ریسکها به تمایل به دگرگونی درقراردادهای بیمه ای افزایش یافته . هر چند ماهیت حقوقی قراردادهای بیمه ای یکسان نیست ولی در یک نگاه کلّی بیمه را به دو بخش زیر تقسیم می نماییم .
بخش اوّل ـ بیمه های اجباری یا اجتماعی social security insurance
به علّت خطرهایی که مــردم را تهدید میکند قانون برای حمایت ازمردم ، بیمه های اجتماعی را اجباریاعلام میکند .
کارگران و طبقات ضعیف و کم درآمد که قـشر بزرگ هر جامعه را تشکیل میدهد و بیشتر نیازمند بیـمه هستند معمولاً نه به لزوم بیمه و فایده آن واقف هستند و نه توان مالی پرداخت حــق بیمه را دارند . لذا دولت به منظور حمایت از این قشر ، قانون بیمه اجتماعی یا اجباری را تصویب کرده است .
تفاوت بیمه های اجتماعی با بیمه بازرگانی
الف ـ بیمه اجتماعی الزامیست ولی بیمه بازرگانی اختیاری است .
ب ـ در بیمه اجتماعی روابط بیـمه گر و بیمه گذار بر اساس مصوبات قانونی ودر بیمه بازرگانی ناشی از توافق طرفین و بصورت قراردادی می باشد .
ج ـ در بیمه اجتماعی حق بیمه بر اساس میزان حقوق است در صــــورتیکه در بیمه بازرگانی بر اساس احتمال وقوع ریسک و میزان سرمایه می باشد .
د ـ در بیـمه اجتماعی اگر حق بیمه توسط کارفرما پرداخت نشود بیمه به قوت خود باقیست ولی در بیمه بازرگانی انجام تعهد بیمه منوط به پرداخت حق بیمه توسط بیمه گذار می باشد .
تعهدات در بیمه اجتماعی
1 . پرداخت هزینه معالجه و مداوای امراض
2 . پرداخت هزینه معالجه و مداوای اعضای بلافصل بیمه شده
3 . پرداخت غرامت نقص عضو و از کار افتادگی
4 . پرداخت کمک هزینه ازدواج ، وضع حمل و عائله مندی
5 . برقراری مستمری بازنشستگی و از کار افتادگی
6 . پرداخت هزینه کفن و دفن بیمه شده
7 . پرداخت کمک هزینه بیکاری
بخش دوم ـ بیمه های بازرگانی یا اختیاری private merchant insurance
كه شامل رشته های زیر می باشد :
1 – بیمه اموال insurance property
در این بیمه موضوع تعهد بیمه گر خسارت ناشی وارده به شیء مورد بیمه میباشد . مهّمترین ویژگی این بـیمه جبران خسارات وارده میباشد . از مهّمترین رشته های بیمه اموال باید از بیمه آتس سوزی ، اتومبیل ، باربری و محصولات کشاورزی نام برد .
2 ـ بیمه اشخاص یا زندگی insurance life
در این بیمه تعهد بیمه گر درارتباط با فوت و یا حیات و یا صدمه بدنی میباشد . دراین بیمه تعیین سرمایه بیمه با بیمه گذار می باشد . بیمه اشخاص در بر گیرنده 3 ویژگی ممتاز می باشد :
الف ) مبلغ بیمه شده قابل ارزیابی نیست .
ب ) پرداخت مبلغ خسارت به بیمه گر جنبه جبران ضرر و زیان مالی ندارد .
ج ) بیمه گر نمیتواند به ادعای خود جانشین بیمه گذار برای وصول غرامت از مقصر حادثه باشد .
3 ـ بیمه مسئولیت insurance liability
در این بیمه مسئولیت مدنی بیمه گذار در قبال اشخاص ثالث بیمه میباشد . این بیمه فقط مسئولیت مدنی افراد بوده و بنابراین مسئولیت جزایی یا کیفری نمیتواند تحت پوشش قرار گیرد . از بیـمه های رایج این رشته می توان از بیمه مسئولیت هتل داران و پزشکان و ... نام برد . ازویژگیهای این بیـمه عدم اجرای قاعده جانشینی یا حق رجوع بیمه گر به مسئول حادثه میباشد .
4 ـ بیمه اعتبار و تضمین insurance and guarantee credit
این بیمه جزو بیمه های اموال میباشد که شباهت هایی نیز به بیمه مسئولیت دارد . در این بیـــمه ها ذینفع شخصی غیر از بیمه گذار است .
الف ) بیمه اعتبار
در این بیـمه قرارداد بین بیمه گر و بیمه گذاری است که از کسی یا کسانی طلب دارد و نگران است طلب او رأس موعد مقرر وصول نشود . ریسک تحت پوشش در این بــــیمه خطر عدم وصول طلب بیمه گذار میباشد .در این قرارداد بدهکار نقشی ندارد امّا اگر بدهی خود را نپردازد ، بیـمه گر طلب بیمه گذار را از محل بیمه نامه پرداخته و قائم مقام بیمه گذار در وصول طلب از بدهکار می باشد .
ب ) بیمه تضمین
موضوع این بیـــمه مقدار معینی وجه نقد است که بیمه گر متعهد میشود که اگر بیمه گذار تحت شرایط قرارداد قادر به پرداخت دِین خود نباشد آن را پرداخت نماید .
در این بیمه 3 طرف وجود دارد :
1 / بیمه گر در نقش ضامن
2 / بیمه گذار یا بدهکار
3 / مؤسسه اعتباری یا بستانکار
در این بیمه انجام معامله منوط به وجود یک ضامن میباشد و ضامن متعهد میگردد که در موعد مقرر در صورتیکه بیمه گذار بدهکار گردد دِین نامبرده را پرداخت نماید .
وجوه تمایز قراردادهای بیمه اموال با اشخاص
شـــــــــرح بـــیمه امـــوال بیــــــمه اشـخاص
1. مدت بیمه نامه اکثراً یک ساله و كمتر بلند مدت و طولاني
2 . تعداد بیمه یا چند بیمه گی مجاز نبوده به هر تعدادى مجاز می باشد
3. قائده نسبی سرمایه اعمال می گردد اعمال نمی گردد
4 . قاعده جانشینی اعمال می گردد اعمال نمی گردد
5 . ماهیت ریسک احتمال وقوع دارد حتّمی است( زمان نا مشخص )
6 . نحوه پرداخت جنبه ترمیم و جبران خسارت فقط ادعای تعهد بیمه گر در قبال حق بیمه دریافتی
7 . کیفیت ریسک بسیار پیچیده ساده و عموماً سالم
تمـایز بیمه با ضمانت نامه
هر چند ضمانت نامه نیز مثل بیمه سندی است برای انتقال ریسک ولی تفاوت هایی نیز بین این دو موجود است .
1 ـ در ضمانت نامه سه طرف بستانکار ، بدهکار و ضامن وجود دارد . ولی بیمه معمولاً دو جانبه و بین بیمه گر و بیمه گذار است .
2 ـ در ضمانت نامه بدهکار ضمانت را دریافت و وجـــه الضمان را می پردازد . ولی در بیـمه ، بیمه گذار پوشش بیمه ای مناسب خود را خریداری میکند .
3 ـ در تضمین برای ضامن احـتمال زیان متصور نیست حال آنکه بیـمه گر با آگاهی از وجود خسارتهای بالقوه اقدام به صدور بیمه نامه میکند .
4 ـ در ضمانت نامه ضامن میتواند برای جبران خسارت و باز یافت خود به بدهکار مراجعه کند. حال اینکه بیمه گر با پرداخت خسارت حق مراجعه و بازیافت خسارت را از بیمه گذار ندارد .
اهّمیت بیمه و رابطه آن با اقتصاد
بیـمه و اقتصاد ملزوم هم و دو کفه ترازو در مناسبات اقتصادی و اجتماعی هستند . زیــرا از یک طرف
رفاه اقتصادی و از طرف دیگروجود بیمه به دلایل زیر موجب بهبود وضعیت اقتصادی جامعه می گردد .
1 ) حـفـظ ثروت های ملّـی
2 ) تضمین ســرمایه گذاری ها
3 ) ایجاد اعتبار و توسعه مبادلات
4 ) بیمه ، تأمین کننده امنیت مالی در فعّالیت های تجاری
5 )افزایش کارآیی صاحب سرمایه
6 )توسعه سـرمایه گذاری
7 ) تأثیر بر مــوازنه ارزی
8 ) تشکیل درآمد ملّی اثر ایجاد ارزش افزوده
9 ) افزایش سطح اشـتغا ل
رابطه بیمه با ریسک
ریسک وجه تمام فعّالیتها و درذات تمام تصمیم گیری هایی است که انسان و یا یک سازمان تـولیدی در دوره فعّالیت خود اتخاذ میکند . ریسک ، دلیل وجــــود بیـمه و یا ماده اوّلیه برای تولید یک محصول بیـمه ای می باشد . بدون ریسک ، بیـمه مفهوم وجودی خود را از دست میدهد زیــرا در جامعه ای که ریسک وجود ندارد نیازی دیگر به بیمه نمی باشد . تعریف زیر از بیمه در رابطه با ریسک صورت میگیرد :
« بیمه ، ساز و کار یا خدمتی است برای انتقال ریسکهایی مشخص بیمه گذار به بیمه گر در قبال پرداخت حق بیمه توافق شده » .باید توّجه داشت که بیـمه گران نمی توانند هـــر ریسکی را که بیمه گذار از آن احساس عدم امنیت و نگرانی می کند بدون در نظر گرفتن ضوابط و ملاحضاتی تحت پوشش قرار دهند . زیرا در آن صورت علاوه براینکه بیمه فلسفه وجودی خود را از دست داده و حالت شبه قمار پیدا میکند ، توان مالی بیمه گران نیزکاهش پیدا می کند .
تعریف ریسک یا خطر
هر نوع فعّالیتی در فرآیند اجرای خود با احتمال وقوع حوادث و یا مخاطرات و روبرو می باشد که حاصل آن میتواند از تحّقق احتمالی برآورده شدن صد در صد نتیجه و یا درخواست مورد انتظار جلوگیری کند . بنابراین احتمالی را که موجب میگردد تا بازده مورد نظر حاصل نشود را ریسک نامند .
تقسیم بندی ریسک
1 ـ ریسک سودا گرانه یا سفته بازی speculative risk :
ریسک هایی هستند که در اثر تغییر شرایط اقتصادی ایجاد می شوند . ویـژگیهای این ریسک عبارت است از :
ـ در این ریسک هم احتمال بروز زیان وجود دارد و هم سود مثل بازی قمار
ـ این ریسک چون صاحب سرمایه انتظار ســود دارد و به دلیل اینکه قابل ارزیابی نمی باشد ،بیمه پذیر
نیست .
ـ تابع شرایط متفاوت و متنوع میباشد و پیش بینی آتی آنها دشوار و گاه غیر ممکن است .
ـ به علّت احتمال سود آوری دارای جذابیت از نظر پذیرش ریسک می باشد .
2 ـ ریسکهای واقعی یا خالص pure risk :
ریسکهایی می باشند که به دلیل خطرات فیزیکی ظاهر میشوند و اثر تخریبی از خود به جـای میگذارند مثل تصادف ، آتش سوزی ، انفجار ، و ... .
ویژگی های آن به قرار زیر است :
ـ این ریسک فقط دارای احتمال زیان و بروز خـسارت می باشد ، بدین معنی که در صورت وقوع نتیجه آن صرفاً زیان خواهد بود .
ـ همیشه نا خوشایند و زیانبار هستند .
ـ تحت شرایط مشابه قابل تکرار و محتمل الوقوع می باشد .
ـ با استفاده از حساب احـتمالات و قوانین اعداد بزرگ توانایی شخص برای پیش بینی درجه و یا درصد احتمال وقوع آنها زیاد است .
ـ بیشتر ریسک های این طبقه ماهیت بیمه شدن دارند .
ـ افراد و سازمان ها بطور عموم از ریسکی که نگهداری می کنند رضایت دارند .
تقسیم بندی ریسک خالص
این ریسک خود به شرح زیر تقسیم میشود :
الف ) ریسکهای ذهنی subjective risk
ريسكهايي هستند که در عالم خیال و در ذهن شخص ظهور میکند و تنها بستگی به ذهنیات و تصور فردی دارد که به آن فکر میکند.شدّت و ضعف این ریسک بستگی به باورها و نگرانی فرد از آن موضوع دارد.
ب ) ریسکهای عینی objective risk
ريسكي كه در تمام عالم واقع و در صـورت وقوع موجب خسارت و زیان میگردد . تمام این ریسکها تحت پوشش بیمه میباشند . ریسکهای خالص عینی خود به دو دسته تقسیم می گردد .
1 . ریسکهای عام fundamental risk :
ریسکهایی هستند که در صــورت وقوع بر تعداد افراد جامعه تاثیر می گذارند مثل بلایای طبیعی نظیر ،
سیل ، زلزله و... به همين علّت بيمه گران برای پذیرش اين نوع ريسک ها احتياط مي كنند .
2 . ریسکهای خاص particular risk :
که در محدوده کـــوچکتری اتفاق افتاده و افراد کمتری را تحت تأثیر قرار میدهد و به طور معمول عامل انسانی در آن نقش دارد مثل آتش سوزی و تصادف و ...
وجوه تمایز ریسکهای خالص و سودا گرانه
ریسک خالص ریسک سودا گرانه
این ریسک در آینده دور احتمال وقوع دارد وقوع این ریسک حتّمی است و سود یا زیان خواهد داشت
این ریسک ها همگی آثار زیانبار دارند دارای دو حالت سود یا زیان می باشد
این ریسک قابل انتقال به بیمه گران یا نهادها است جبران خسارت فقط توسط شخص در معرض ریسک است این ریسک در ذات فعالیت های انسانی است چون برای فرد یا سازمان هدف دار می باشد باید جنبه منفی آن را تحمل کرد
عموم مردم از نگهداری آن راضی هستند به احتمال سود آوری دارای جذابیت است
فرد برای گریز از ریسک تصمیم می گیرد فرد نسبت به پذیرش ریسک تصمیم می گیرد
ریسکهای بیمه پذیر :
ریسک هایی می تواند موضوع بیمه قرار گیرد که دارای ویژگی های زیر است :
1 . واقعی بوده و امکان تحقق داشته و اثر تخریبی بر جای می گذارد .
2 . خلاف قانون و نظم عمومی و اخلاق نباشد .
3 . تحقق ریسک موضوع تعهد بیمه گر ، اتفاقی بوده و شدت آن در کنترل انسان نباشد .
4 . شامل جرایم و محکومیت جزایی ، قاچاق ، ندادن مالیات وخسارتهایی ناشی از عمد وخدعه و تزویر نباشد .
5 . پیشامد و وقایع خیالی و موهوم نباشد .
6 . تححقق خطر درآن واحد به تعداد زیادی از واحد های مشابه متحمل نباشد .
7 . احتمال وقوع آن بایستی قابل اندازه گیری باشد .
8 . تعداد واحدهای مشابه ریسک زیاد باشد .
9 . هزینه انتقال آن به بیمه گر از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشد .
10 . نوع زیان وارده و پوشش آن در صورت تحقق خطر در بیمه نامه تعریف شده باشد .
روش های مقابله با خطر یا واکنش به ریسک یا نحوه اداره کردن ریسک
هر فـــــرد و یا سازمان بر حسب موقعیتی که در برابرریسک دارد مناسب با آن روش های گوناگون و مؤثری را بــرای مقابله با آثار زیانبارآن اختیار میکنند این روش ها را می توان در دو مقوله کلّی تقسیم بندی نمود .
الف ـ روش های کنترل ریسک :
روش هایی است که قبل از وقوع خطر و یا در زمان وقوع آن به منظور حـــذف و یا کاهش تعداد دفعات وقوع خطر و یا جلوگیری از گسترش خسارت انجام می گیرد که عمّده ترین آنها عبارت است از :
1 . اجتناب Avoidance :
يكي از راههاي كنترل ريسكهاي واقعي یا خالص ، دوری کردن از فعّالیتها و داراییها است که دارای خطر می باشند . مثل خــودداری از انجام آزمایشات و اعمالی که می تواند برای مردم و یا محیط زیست یک منطقه خطرناک باشد یا خودداری از ورود و ادامه فعّالیتی که بازده یا ادامه فعّالیت و یا تولیدات آن ممکن است برای مصرف کننده زیان بار باشد ( مثل تولید برخی از خودروها که به دلیل زیاد بودن آلایندزیست محیطی آن و اخطارهای مکرر سازمان محیط زیست و غـیر مقرون به صرفه بودن اصلاح سیستم سوخت آن متوقف گردید )
ملاحظات اجتناب
ـ اجتناب روشی مفید است در این صورت خسارت بالقوه و عدم اطمینان ناشی از آن حذف می شود امّا مؤسسه منافعی را نیز ممکن است از دست بدهد .
ـ در بعضی از موارد اجتناب غیر ممکن و غیر منطقی است مثلاً اگر بخواهیم ازریسک مسئولیت رانندگی اجتناب کنیم نباید از خودرو استفاده کنیم .
ـ اجتناب از ریسک ممکن است ریسک های دیگری را ایجاد کند مثلاً اجتناب از سفر هوایی ، ریسک شدید تر مسافرت زمینی را دنبال خواهد داشت .
2 . پیشگیری Prevention :
مجموعه اقداماتی است که قبل از حادثه به منظور حذف و یا کاهش شدت حوادث صورت می گیرد .
موارد زیر نمو نه هایی از اقدامات و تدابیر پیشگیرانه می باشد .
• پیشگیری از حوادث شغلی که توسط مـــراجع مختلف به منظور کاهش حوادث ناشی از کار برای کارگران به عمل می آید .
• بازدید اوّلیه که بیمه گر از صنایع تحت پوشش بیمه آتش سوزی برای کاهش احتمال وقوع حادثه به عمل می آید .
• تهّیه پوششهای محافظ بدن کارگران در صنایع
• گماردن نگهبان مسلح در بانک
• تابلوهای هشدار دهنده در صنایع مثل ممنوعیت استفاده از سیگار
• هشدارهای درج شده روی بسته داروها
• نصب سرعت گیر در معابر
3 . کاهش خسارت reduction :
اقداماتی که در زمان وقوع حادثه و یا بعد از آن به منظور کاهش میزان خسارت وارده انجام می گیرد و هدف آن به حداقل رساندن خسارت چه در زمان وقوع و یا بعد از حادثه می باشد مثل :
• استفاده از کپسول اطفاء حریق از به هنگام بروز آتش سوزی
• استفاده از آبفشان اتوماتیک یا Sprinkler در زمان وقوع حادثه
• برنامه بازیافت کالا و بازسازی مورد بیمه
• عملیات امداد و نجات
• کمک های اوّلیه برای کارکنان در حین حادثه و آزمایش طبی نیروی کار
4 . پراکندگی Dispeersion :
اینروش بر اساس توصیه ضرب المثل فارسی(آدم عاقل تمام تخم مرغهایش را دریک سبد نمیگذارد) شکل گرفته و عبارت است ازپراکنده کردن دارایی های در معرض خسارت به چند محل مجزا مثل جداسازی انبار مواد شیمیایی ناسازگاراز هم
5 . مضاعف سازی یا ترکیب Combination :
دراينروش تعداد واحدها و يا فعّاليت های در معرض ریسک گسترش یافته و با افزایش فعّالیت ها قابلیت پیش بینی خسارت افزایش می یابد . زیرا با افزایش فعالیت ها سود ناشی از فعّالیت های مضاعف زیان ناشی از فعّالیتهای قبلی را جبران کرد مثل :
• فروش توأمان بیمه حوادث سرنشین با بیمه شخص ثالث به منظور کاستن از ریسک زیان ده بیمه شخص ثالث .
• ایجاد تنوع بیشتر در محصولات شرکت با پذیرش ریسک سودمندانه به قصد سود .
• توسعه از طرح ایجاد شرکتهای جدید و یا ادغام شرکت با شرکت دیگر.
• به کارگیری ذخایر فنی توسط بیمه گران در رشته های سود آور اقتصادی .
6 . انتقال ریسک از طریق داده ها Transfer :
انتقال دارایی و يا فعّاليت دارای ریسک به فرد دیگری .در اینصورت ریسکهای مرتبط با آن نیز به خریدار جدید منتقل می گردد مثال :
ـ یک پیمانکار پروژه ای را گرفته و خود به چند پیمانکار منتقل میکند .
ـ انتقال ریسک از طریق انتقال قرارداد اجاره .
ـ انتقال مسئولیت هتل داران در قبال مسافران به بیمه از طریق خرید بیمه مسئولی
ب ـــ روشهای تأمین مالی ریسک :
مجموعه روش ها و اقداماتی است که بعد از وقوع حادثه به منظور تأمین منابع مالی برای جبران خسارت
به عمل می آید و مهّمترین آنها عبارت است از :
1 . جذب یا نگهداری خسارت :
این روش اگر با تدابیر آگاهانه و بر اساس مدیریت باشد در کاهش هزینه ها مـؤثر است .
2 . انتقال خسارت :
که به روشهای گوناگون میباشد و دارای مزایای زیر است .
• تثبیت وضعیت اقتصادی افراد و مؤسسات
• تقویت وضعیت افراد زیان دیده
• افزایش درآمد مالیاتی دولت
• کاهش پرداختهای سازمانها بابت خدمات رفاهی
• کاهش عدم اطمینان و ریسک های بیمه گذار به علّت انتقال بیمه گر
3. روشهای توزیع خطر Distribution of risk :
با توّجه به شرايط بیــــمه کردن خطر و توان مالی شرکت های مالی می توان گفت که دامنه امکانات و فعّالیت بیـمه گران در پذیرش ریسک محدود بوده و هر خطری را نمی توانند بطور فردی و مستقل تحت پوشش قـرار دهند . بهمین دلیل بیـمه گران به تدریج توانسته اند راه هایی را پیدا کنند که تقریباً تمام خطرهایی را که به تعداد کم وجود دارد بیمه کنند و در این روش با همکاری بیــمه گران دیگر این کار را انجام میدهند . انتقال بخشی از خطر از یک بیمه به بیمه گر دیگر به شرح زیر می باشد .
الف . بیمه مشترک co-insurance
اگر بیـمه گر نتواند خطری را که به او پیشنهاد شده است را بیمه کند و آثار آن را در هنگام وقوع حادثه تحمل کند ، قسمتی از آنــرا که متناسب با توانایی او است پذیرفته و مابقی را به بیمه گر یـا بیمه گران واگذار می نماید . این نحو بیمه کردن که بیــمه گذار به جای یک بیمه گر با چند بیمه گذار سرو کار دارد را بیــمه مشترک گویند . مزیت این روش در بیمه ریسک های بزرگ این است که برای انجام تعهدات در قبال بیمه گذار از ظرفیت های مالی دو یا چند بیمه گر استفاده میشود .
ب . بیمه اتکایی treaty or reinsurance
بیـمه اتکایی به مفهوم توزیع جهانی ریسک و نوعی سازو کار جایگزینی ، برای تنوع بخشیدن به ریسک می باشد . هیچ شرکت بیــمه ای نمی تواند با اتکا به توان مالی خود برای تعداد نامحدودی ظرفیت های بیمه ای ، پوشش فراهم کند . با بیـمه اتکایی که معامله متقابل چند بیمه گر میباشد امکان مبادله سهمی ازفعّالیت بیمه ای یک بیـمه گر به شرکت بیمه دیگر فراهم می گردد . بیمه گری که بخشی از خطر خارج از توان خود را منتقل می کند بیـمه گر واگذار یا اوّلیه و بیــــمه گری که در مقابل بیمه گر اوّلیه متعهد
می باشد بیمه گر اتکایی می گویند . بنابـــراین در بیمه اتکایی مسئله انتقال در بین نیست بلکه تعّـهد بیمه گر اتکایی فقط در برابر بیمه گر اوّلیه می باشد .
ج . اهداف و عملکرد بیمه اتکایی
ـ حمایت و حراست از بیمه گر اوّلیه در برابر ورشکستگی و نابودی
ـ ایجاد ثبات در فعّالیت بیمه گر واگذارنده
ـ افزایش قابلیت فعّالیت بیمه گر واگذارنده و قبول تعّهدات بیشتر برای بازار بیمه ای ملّی
ـ پراکنده شدن ریسک در حوزه وسیع جغرافیایی
ـ کمک به بیمه گر اوّلیه برای توسعه سرمایه گذاری در فعّالیت های بیمه
تنظیم و تایپ : محمد رضا خان پور
فصل سوّم : قرارداد بیمه
قرارداد بیمه یا بیمه نامه
تعریف بیمه نامه Insurance policy :
ماده 2 قانون بیمه میگوید « عقــد بیمه و شرایط آن باید موجب سنـد کتبی مزبورموسوم به بیمه نامه خواهد بود » بيمه نامه به منزله سندی دال بررضایت طرفین به انعقاد قرارداد بوده که با توّجه به پیشنهاد بیمه گذار و موافقت بیــمه گر تنظیم و پس از امضاء در اختیار بیمه گذار قرار میگیرد . در بیمه نامه باید
مشخصات کامل عواملی که قرارداد بر اساس آن منعقد می گردد به وضوح قید شود تا از بـروز اختلافات
و مشکلات بعدی در روابط بیمه گر و بیمه گذار جلوگیری گردد .
قرارداد بیمه ای که بین بیمه گر و بیمه گذار بدون دخالت نماینده منعقد گــردد را قرارداد بیمه مستقیم
می نامند .
ارکان یک قرارداد بیمه
مطابق قانون 3 بیمه در یک بیمه باید موارد زیر بصورت صریح قید شود .
1- تاریخ انعقاد یک قرارداد
2- بیمه گر (Insurer)
3- بیمه گذار( policy holder )
4- موضوع بیمه ( subject matter )
5- حادثه یا خطری که عقد بیمه به مناسبت آن به عمل آمده( rick )
6- ابتدا و انتهای بیمه ( مدّت بیمه ) ( duration of risk )
7- حق بیمه یا بهای تأمین بیمه گر( premium )
8- میزان تعهد بیمه گر در صورت وقوع حادثه (sum insured )
میزان تعهد بیـمه گر در بیمه های اشخاص مبلغی است که بیمه گر تعهد نموده در صورت وقوع حادثه به بیمه گذار بپردازد . در بیمه های اموال عبارت است از ارزش شیء بیمه شده .علاوه بر موارد ذکر شده برای آنکه بیــمه شکل جامع تر به خود بگیرد میبایست قرارداد بشکل روشنی تعریف گردد و نیاز به وجود عناصری دیگر می باشد که شرح داده می شود .
1– بیمه شده : شخصی است حقیقی که مرگ یا حیات او موضوع بیمه است ( در بیمه اشخاص ) و رضایت کتبی او شرط اصلی صحت عقد قرارداد بیمه است .
2– خسارت یا غرامت : عبارت است از زیانی که در نتیجه وقوع حادثه تحت پوشش بیمه به موردبیـــمه وارد می گردد و جبران آن در تعهّد بیـمه گر است .ممکن است تعهد بیمه گر بدون وقوع حادثه نیز انجام
شود مانند بیمه عمر یا مستمری ها و ...
فصل سوّم : قرارداد بیمه
خسارت می تواند به اشکال زیر اتفاق افتد .
الف – خسارت کلی total loss :
حالتی که شیء یا مال بیمه شده بطور کلی یا بیش از 75% آن از بین برود و یا به نحوی آسیب ببیند که هزینه تعمیر یا تعویض آن به صلاح نباشد و شامل :
خسارت کلی واقعی actual total loss
که در بیمه های دریایی به 3 طریق انجام میشود
. در صورتیکه مورد بیمه بطور کلی از بین برود .
. در صورتیکه ماهیت مورد بیمه بطور کلّی از بین برود و دیگر قابل استفاده نباشد . مثل آبدیدگی سیمان و یا گندم جوانه زده و ...
. در صورتیکه ماهیت بیمه بطور کلی از دسترس بیمه گذار خارج شده باشد مثل غرق شدن کامل اموال و یا کشتی و ...
خسارت کلی فرضی : constranctive total loss
حالتی است که مورد بیـمه به طور کلی از بین نرفته ولی انجام هزینه های تعمیر و یا تعویض ، مقرون به صرفه نیست .
ب – خسارت جزیی یا partial loos :
در صورتیکه حادثه موجب وارد شدن خسارت به بخشی از مورد بیمه گردد .
نوع دیگری از خسارت را خسارت عمومی یا زیان عام گویند که مصداق آن در بیمه دریایی است و چنانچه ناخـدا در جهت حفظ و نجات کشتی مجبور به فدا کردن کالاهای بازرگانان و یا انجام هزینه های
فوق العاده می گردد . در جبران این خسارت همه اشخاص ذینفع باید به نسبت در آن مشارکت نمایند .
3 – کاستنی یا فرانشیز Franchise :
به مبلغی از خسارت گفته میشود که بر طبق شرط بیمه نامه به عهده بیمه گذار بوده و بیمه گر نسبت به آن تعهّدی ندارد به عبارت دیگر فرانشیز ، مشارکت بیمه گذار با بیمه گر در جبران خسارت وارده میباشد .
علل تعیین فرانشیز در بیمه نامه عبارت است از :
1-3- با توّجه به اینکه هزینه رسیدگی به خسارت جزیی ، ممکن است از مبلغ خسارت بیشتر باشد . لـذا بیمه گران برای تقلیل هزینه خود توسط فرانشیز از مراجعات بیهوده جلوگیری کنند .
2-3- تشویق بیمه گذار به مراقبت و نگهداری بیشتر از مورد بیمه .
3-3- تعدیل حق بیمه : یعنی هر قدر سهم بیمه گذار از جبران خسارت بیشتر باشد به همان نسبت حق بیمه کاهش می یابد .
4-3- فرانشیزمی تواندعامل کنترل بیمه گر در مورد ریسکهای پیشنهادی باشد .
5-3- فرانشیز و میزان کمی آن اهرمی مناسب در دست بـــیمه گر بـــرای حفظ تجانس ریسک های پذیـرفته شده می باشد .
4 – شرایط عمومی General Condition :
مقررات و دستورالعمل های کلّی و عمومی است که متضمن حقوق ، وظایف و مسئولیت های طرفین درهر یک از رشته های بیمه میباشد که بطور جداگانه در مـــورد هر یک از رشته ها ی بیمه ای نظیر بیـــمه آتش سوزی ، اتومبیل ، حوادث و غیره وضع گردیده است .
5 ـــ شرایط خصوصی Special Condition :
به آن دسته از مقرراتی اطلاق می شود که جنبه عمومی نداشته و ناظر به توافق خاص بین بیمه گر و هر یک از بیمه گذاران می باشد . از نظرحقوقی شرایط خصوصی مقدم بر شــرایط عمومی می باشد به این معنی که اگر بین مندرجات شرایط عمومی و شرایط خصوصی تعارضی وجـــود داشته باشد شـرایــط خصوصی حاکم بر قضیه می باشد .
اصول حاکم بر قرارداد بیمه :
درست است که قرار دادهای بیـــمه ای از جهت درستی و اعتبار خود متکی بر قانون 190 قانون مدنی و سایر قواعد قانون مدنی ناظر بر قرارداد می باشد . ولی بــیمه از جمله قراردادهای است که به دلیل سازو کار فنی خود دارای اصول خاصی است که اختصاص به عقد بیمه داشته و آنرا از سایر عقود جـدا می کند و در صورت عدم توّجه به آنها بیـــمه مفهوم و فلسفه وجودی خود را از دست می دهد . نکته قابل توّجه ، خصلت الزام آور بودن و امری بودن اصول و قواعد بیمه ای می باشد که موجب محدودیت در میدان عمل بیمه گران گردیده بطوریکه نمی توانند به سهولت ازقراردادهای بیمه تفسیرهایی به نفع خود و به زیان بیمه گذاران نموده و سبب از بین رفتن حقوق مردم شوند .
بطور کلّی در کلّیه رشته های بـیــمه ای اصول حسن نیت و نفع بیمه ای حاکم می باشد ، حال آنکه اصل غرامت فقط در بیـمه های اموال و بیمه درمان جاری می باشد .
جدول ذیل شمول هر یک از اصول وقواعد بیمه ای را در رشته های مختلف نشان می دهد
|
رشته های بیمه |
حـسـن نیت |
نفع بـیمه ای |
غرامت یا خسارت |
اصل جانشینی |
قاعده نسبی سرمایه |
|
امـــــــوا ل |
+ |
+ |
+ |
+ |
+ |
|
مســئـولیـت |
+ |
+ |
+ |
- |
- |
|
درمــان |
+ |
+ |
+ |
- |
- |
|
سایر بیمه های اشخاص |
+ |
+ |
- |
- |
- |
در متون پارسی ، صاحب نظران بیمه ، تقسیم بندی بسیارمتنوعی از نظر کمی و کیفی ازاصول بیــمه به عمل آورده اند . وتعداد آن را تا 10 مورد بر شمرده اند .
صرفنظر از انتقاداتی که ممکن است به تقسیم بندی های ذکر شده وارد باشد به دلیل اهمّیتی که مباحث حسن نیت ، نفع بیمه ای ، غرامت وحق رجوع بیمه گر به مسـئول حادثه یاحق جانشینی در قرارداد های بیمه ای دارد ( اصول مشترک در آرا اکثر کارشناسان بیمه ) به شرح آنها می پردازیم .
اوِّل ـ اصل اعلای حسن نیت Principal of utmost good faith
شک نیست که تمام قراردادها و روابط بین مردم بایستی مبتنی برحسن نیت باشد ولی در امر بیمه حسن
نیت ازعوامل اساسی و تعیین رابطه و تعهدات طرفین است اصل حسن نیت ، اصلی اخلاقی است که وارد بیمه شده و به صورت یک قاعده حقوقی درآمده حسن نیت ، اصلی دو جانبه بوده که رعایت آن از طرف بیمه گر و بیمه گذار الزامی می باشد .
الف ـ اجرای اصل حسن نیت از طرف بیمه گذار
ـ ارائه کلیه اطلاعاتی که بیمه گر را قادربه ارزیابی و تعیین حق بیمه و یا تصمیم گیری در مورد رد یا قبول ریسک می نماید .
ـ مراقبت و نگهداری اموال خود به منظور پیشگیری از وقوع حادثه
ـ اعلام مواردی که ممکن است منجر به تشدید خطر در مورد بیمه شود خواه تشدید خـــطر از طــرف بیمه گذار و یا اشخاص ثالث
ـ اعلام تغییراتی که در طول قرارداد بیمه ای ممکن است به عمــل آمده و بنحوی موجب تغییر ماهـیت خطر شود .
ـ اعلام کاهش ارزش مورد بیمه در زمانیکه بهای اموال بیمه شده بطـــور محسوسی از ارزش مورد بیمه کمترشود .
ـ مطلع نمودن بیمه گر از وجود بیمه های مضاعف در زمانی که تمام و یا قسمتی از اموال بیمه شده به موجب قرارداد دیگری و برای همان خطر و مدّت بیمه شده باشد .
ـ اعلام به موقع وقوع خطر به بیمه گر در مهلت قانونی
ـ کوشش در سرایت و توسعه خسارت
ـ همکاری با بیمه گر برای میزان خسارت وارائه هرگونه مدارکی که بیمه گردراین مورد لازم دارد.
ـ عدم تغییر آثار خسارت و یا هرگونه جابجایی اموال بعد ازحادثه و پیش ازبازدید کارشناس بیمه گر
ب ـ اجرای اصل حسن نیت از طرف بیمه گر
ـ تعیین نرخ بیمه متناسب با وزن واقعی خطر
ـ تنظیم متن بیمه نامه و شرایط قرارداد و حدود تعهدات بیمه گر به طور واضح و شفاف بنحوی که منافع قانونی و عادلانه بیمه گذار به بهترین وضع حفظ گردد .
ـ انجام به موقع تعهدات پس از بروز حادثه نظیـــــر سرعت در انجام کارشناسی و پرداخت خسارت
ـ تفسیر مواد مبهم در بیمه نامه به نفع بیمه گذار که به آن ارجحیت با طرف مقابل گویند .
ـ حکمیت در حل و فصل دعاوی بیمه به روش کدخدامنشانه
بنابراین بیمه گر و بیـمه گذار می توانند با یکدیگر معامله کنند ، که در حسن نیت یکدیگر تردید نداشته باشند . در بیـــمه شخصیت هر یک از طرفین در عقد قرارداد تأثیر دارد ، حال آنکه در بسیاری از عقود دیگر شخصیت فروشنده از نظر خریدار اهمّیتی ندارد . به منظور رعایت اصل حسن نیت در قانون بیــمه مـواردی وجود دارد تا در صورتیکه بیمه گذار با اظهارات خلاف واقع و اَعمال خود اصل حسن نیت را خدشه دار کند بیمه گر مجاز خواهد بود تا با اقدامات خلاف بیمه مقابله نماید این موارد عبارت است از :
1 . مواد 11 و 12 قانون بیمه : که به مــوجب آن در صورتی که بیمه گذار با سوء نیت مالی را بیش از ارزش واقعی بیمه نماید و یا اظهارات خلاف واقع نموده و یا مطلبی را کتمان نماید بیمه گر قرارداد را باطل و حق بیمه غیر قابل برگشت خواهد بود .
2 . در صورتی که مطالب اظهار نشده یا خلاف واقع پس از وقوع حادثه مشخص شود بیمه گر مجاز خواهد بود که خسارت را نسبت به حق بیمه واقعی پرداخت نماید . در صـورتیکه اظهار بیمه گذار از روی عمد و سوء نیت باشد قرارداد بیمه باطل و از درجه اعتبار ساقط میگردد .
3 . در شرایط عمومی امکان فسخ قرارداد برای طرفی که در حسن نیت طرف دیگر تردید نموده پیش بینی شده است . مثل امکان فسخ قرارداد از طرف بیمه گر پس از هر خسارت .
دوم ـــ اصل نفع پذیر یا نفع بیمه Insurable—interest :
ماده 4 قانون بیـمه میگوید « موضوع بیمه ممکن است مال باشد و یا هر نوع مسئولیت حـقوقی مشروط بر آنکه بیمه گذار به بقای آنچه بیمه می کند ذینفع باشد ... » چون هدف بیمه گذار از خرید بیمه دریافت غرامت در صورت تحقق خطر است ، بنابراین بیـمه گذار باید در بقاء موضوع بیمه ذینفع بوده و علاقمند باشد که خطر بیمه شده بروز نکند و در واقع علاقه و نفع بـیمه گذار در عدم وقوع حادثه برای مورد بیمه باشد و برای دریافت خسارت خود باید ثابت کند که درصورت تحقق خطر تحت پوشش دچار خسارت و زیان شده . عدم توّجه به این اصل ، بیمه را به شکل قمار خطرناکی درجامعه مطرح میکند که در بردارنده زیانهای زیادی برای سلامت اجتماع باشد زیرا اگر کسی در مورد مالی نفع بیمه ای نداشته باشد ممکن است مال شخص دیگری را بیمه نموده و بعد آن را آتش بزند وبا دریافت خسارت به نا حق ازاین امر بهرمند گردد . دارایی های آتی نیزممکن است موضوع بیــمه باشد و نیازی نیست که نفع بیـمه ای قابل بیمه در زمان انعقاد قرارداد بیمه وجود داشته باشد بلکه این نفع باید در زمان بروز خسارت وجود داشته باشد .
بطور کلّی هر فردی که نفعی در حفظ و بقای مالی داشته باشد می تواند درخواست بیـمه کند . مواردی که نفع بیمه پذیر ایجاد می کند عبارت است از :
1 . مالک : خواه بصورت کلی یا مشترک با مالک دیگر در صورتی که مالــکیت مشترک باشد هر یک فقط می تواند سهم خود را بیمه کند .
2 . راهن و مرتهن : بصورت زیر می توانند نفع بیمه ای داشته باشند .
ـ اگر راهن مالک تمام ملک یا مال باشد نظیرمالک می تواند بیمه نماید .
ـ اگر مرتهن بیمه می گردد فقط می تواند تا زمانی که به راهن وام داده است بیمه نامه تهّیه نماید .
ـ اگر راهن و مرتهن به لحاظ منافع تمام مال را بیمه کرده باشند درصورتی وقوع حادثه و تلف شدن مال، مجموع خسارت در تعهد بیمه گر یا بیمه گران بیش از ارزش واقعی مورد بیمه نخواهد بود .
3 . مدیر تسویه نسبت به اموال تاجر ورشکسته نفع بـیمه ای دارد زیرا که اداره امور تاجر ورشکسته به وی مُحَوَل گردیده .
4 . امانت داری که مالی را جهت حفظ و نگهداری و فروش در اختیار دارد مثل گمرک ، انبارهای عمومی ، سرد خانه ها
5 . نماینده یا عامل فروش
6 . بیمه گر در رابطه با تعهداتی که در قبال بیمه گذاران خود دارد نفع بیمه ای داشته و می تواند ازطریق اتکائی منتقل کند .
7 . صاحبان اماکن عمومی مانند هتل درمقابل تحویل دهندگان اموال مسئولند ومی توانند نفع بیمه پذیر داشته باشند .
8 . آژانس ها و شرکتهای مسافربری
9 . زن و شوهر در مقابل اسباب و اثاثیه منزل نفع بیمه پذیر قابل بیمه شدن دارند .
10. امین ، وصی، قیم و وکیل
11 . موجر و مستاجر
سوّم ـ اصل جبران خسارت یا غرامت Principal of Indemnity :
این اصل در بیـمه اموال و در زمان حاکم و درمان حاکم بوده و به موجب آن بیمه نباید منشآ سود و ایجاد منفعت برا ی بیمه گذار شده و شرایطی فراهم شود که ازجبران خسارت وارده به مورد بیمه منتفع شده و سبب شود که بیمه گذار در وضعیت مساعدتراز قبل از وقوع حادثه قرار گرفته و بردارایی افزوده گردد .
ویژگی های فنی اصل خسارت در بیمه های اموال
1) مبلغ خسارت قابل پرداخت به بیمه پس از وقوع حادثه و ایجاد خسارت تعیین می گردد و مبنای آن قیمت واقعی مال از دست رفته در روز حادثه است .
2 ) محدودیت برای بیمه گذاردرخرید بیمه های مضاعف
3 ) ایجاد محدودیت برای بیمه گذاردرصورت بیمه کردن مال به ارزش کمترازقیمت واقعی علّت و فلسفه وجودی غرامت یا زیان دریافت وجه بیش از میزان غرامت یا خسارت علاوه بر آنکه موضوع و منظور از معامله بیمه نیست و اقتصادی و اجتماعی جامعه را تهدید می کند . بنابراین بیمه گذار با اجرای این اصل سعی در انجام موارد زیر می نماید .
--- عدم تشویق بیمه گذار به ایجاد خسارت های عمدی
--- عدم تشویق بیمه گذار به بی دقتی در پیشگیری حوادث
--- عدم تشویق بیمه گذار به بیمه کردن اموال خود به قیمتی بیش از ارزش واقعی
--- جلوگیری از شیوه بیمه نمودن به قصد کاسبی و انتفاع
--- تشویق بیمه گذار به مراقبت از مال خود
--- جلوگیری از افزایش حق بیمه از طرف بیمه گر
این اصل فقط در بیمه های اشیاء و مسئولیت و بیمه درمان قابل اِعمال است .
تورم : تورم درهراقتصادی عاملی مزاحم درفعّالیت های بیمه ای بوده و بیمه گر بدون آنکه تمایلی داشته باشد موجب زیان بیمه گذارویا خود میگردد.
1 . تأثیر منفی تورم بر مطالبات بیمه گذار
اثر بر خسارت : به علت محدود بودن سقف پرداخت ، موجب زیان بیمه گر می گردد .
اعمال قاعده نسبی در یک دوره تورمی در بیـمه نامه های اموال بیمه شده کمتر از ارزش واقعی در زمان خسارت است و لذا هیچ یک از خسارت های وارده بدلیل اعمال ماده 10 قانون بیمه از طرف بیمه گــر بطور کامل قابل جبران نیست و این امر موجب نارضایتی بیمه گذاران و ایجاد اختلال در روابط آنها با بیمه می گردد.
2 . اثر بر وضعیت مالی بیمه گر
اثر بـر خسارات : با افزایش قیمت ها هـــر چند فاصله زمانی بین وقـــوع خسارت و زمان تصفیه آن طولانی تر باشد زیان بیمه خواهد بود .
هزینه ها و پرداخت های خسارت بیمه گربه دلیل کاهش ارزش پول تحت تأثیر قرارمی گیرد .
اثر برفرانشیز : با توّجه به علت وجودی فرانشیز که تشویق بیمه گذار برای مراقبت بیشتراز اعمال خود می باشد با افزایش تورم قدرت بازدارندگی فرانشیز کاهش می یابد .
ارزش پول در زمان دریافت حق بیمه و پرداخت خسارت به زیان بیمه گر کاهش می یابد .
در عملیات اتکائی اختلاف حساب بین بیـمه گرواگذارنده و بیمه گر اتکائی ممکن است سال ها بازمانده و بیمه گر واگذارنده زیان بیند .
چهارم ـ اصل جانشبنی یا حق رجوع بیمه گر ، به مسئول حادثه
در بیــمه اموال ممکن است مـواردی پیش آید که خسارت وارده بر اثر تقصیراشخاص دیگری به غیراز بیمه گذار به وجود می آید . دراینصورت بـرای بیمه گذار این امکان است که به منظـور دریافت خسارت به مقصر حادثه رجوع نماید ولی به دلیل مشکلاتی که ممکن است بیمه گذار در دریافت خسارت از بیـمه دریافت دارد به این لحاظ در ماده 30 قانون بیمه پیش بینی شده که :
« بیمه گر از زمانی که می پذیرد که متعّهد پـرداخت خسارت است و یا آنرا پرداخت می کند ، جانشین و قائم مقام بیـمه گذار برای مراجعه به مسئول حادثه و دریافت خسارت می باشد و اگر بیمه گذار اقدامی کند که منافی با این امر باشد در مقابل بیمه گر مسئول شناخته می شود » بنابراین در موارد زیر به دلیل مخدوش شدن اصل غرامت بیمه گر از جبران خسارت مُـبرا خواهد بود .
.. چنانچه بیمه گذار قبل از مراجعه به بیمه گر خسارت را از مسئول حادثه دریافت داشته باشد .
.. بیمه گذار نسبت به مقصراعلام رضایت و گذشت کرده به نحوی که حق رجوع برای بیمه گر
منتفی باشد .حق جانشینی بر پایه اصل خسارت و یا غرامت استوار است که بیمه نباید منشاء سود برای بیمه گذار باشد.
فلسفه وجودی اصل جانشینی
1 .اجرای این اصل به منظور رعایت اصل غرامت و احتراز از دریافت خسارت مکرر توسط بیمه گذار و در نتیجه ایجاد درآمد نامشروع و انتفاع بیمه گذار از حادثه انجام میگردد.از نظر فن بیـمه نیز اشکالی بر حق رجوع بیمه گر وارد نیست زیرا اگر بیـمه گر حق بیمه دریافت کرده است ولی به این ترتیب تمام یا لااقل قسمتی از خسارت را که بیمه گذار پرداخته از مسئول آن دریافت می دارد و به همین دلیل در محاسبه حق بیمه و تهّیه آمار خسارت ها به این گونه خسارت های احتمالی توّجه شده و تعادل بین حقوق و تعهدات بیمه گر پا بر جا می ماند .
2 . جـلوگیری از معافیت مقصر حادثه از پرداخت خسارت و در راستای اجرای ماده 328 قانون مدنی و به منظور ممانعت از ترویج بی مسئولیتی و سهل انگاری افـراد در برابر وظایف اجتماعی خود می باشد.
3 .در موارد زیر حق بیمه گذار برای رجوع به مقصر حادثه و دریافت قسمتی از خسارت که توسط بیمه گر جبران نشده به قوَت خود باقی است .
الف... در صورتیکه به دلیل کافی نبودن ارزش مورد بیـمه پرداخت خسارت با اعمال ماده 10 قانون بیمه کاهش یابد .
ب ... در صورتیکه خسارت پرداختی با اعمال فرانشیز کاهش یابد .
ج ... در صورتیکه خسارت پرداختی به بیمه گذار با اعمال قاعده نسبی حق بیمه کاهش یابد .
قاعده بیمه مضاعف یا چند بیمه گی Duplicate Insurance :
كاربرد اين قاعده در بيمه هاي اموال بوده و قانون نَهی نموده که فردی بتواند مبادرت به چند بار بیمه نموده اموال خود نماید . یکی از دلایلی که قانون ، بیمه مضاعف را نَهی نموده مراعات اصل جبران
خسارات و یا غرامت است . به موجب ماده 8 قانون بیمه « در صورتی که مالی بیمه شده باشد در مدّتیکه بیـمه باقی است نمیتوان همان مال را به نفع همان شخص و ازهمان خط مجدداً بیمه نمود » . دراین مورد استدلال قانون گذار همان اصل جبران خسارت می باشد که منشاء سود و منفعت بیمه گذارگردد زیرا در صورت وجود بیمه مضاعف امكان دریافت خسارت از محل هر تعداد بیـمه فراهم شده و به تبع آن سبب انتفاع بیمه گذار می شود .
ابهامی در این ماده وجود دارد که قانون گذار تکلیف فردی را که در این ماده را رعایت نکـرده و مبادرت
به خرید بیـمه مضاعف برای اموال خود نموده را تعیین نکرده . شورایعالی بیمه در مصوبات خود از جمله تدوین شرایط عمومی بیمه آتش سوزی در دو مورد درباره بیمه مضاعف اظهار نظر کرده .
1 . ماده 17 بیمه مضاعف
« اگر تمام یا قسمتی از اموال بیمه به موضوع این بیـمه نامه به موجب قرارداد دیگری و برای همان خطر و مدّت ، نزد بیمه گر دیگری بیمه شود ، بیمه گذار ملزم است مراتب را بدون تأخیر ، و با ذکر نام بیمه گر جدید و مبلغ بیمه شده به اطلاع بیمه گر برساند . . . »
2 . ماده 22 مواردی که موجب ابطال قرارداد میگردد
بند 3 - « بیمه مضاعف مورد بیمه در مقابل همان خطر ومدّت در نزد بیمه گر دیگری با قصد تقلب » حال این سؤال پیش می آید که اگر بیمه مضاعفی با قصد تقلب نزد بیمه گر دیگری صورت گرفته موجب ابطال قرارداد شود آیا بیمه مضاعف با قصد تقلب نزد همان بیمه گر موجب ابطال نخواهد بود ؟
در موارد زیر تعداد بیمه چون مخالف اصل غرامت نیست ایرادی وجود ندارد :
الف – در صورتی که جمع بیمه شده در بیمه نامه ها ، از ارزش واقعی شیء تجاوز نکند .
ب -- در صورتی که خطرهای تحت پوشش بیمه نامه ها یکسان نباشد .
تفسیر قراردادهای بیمه
بیمه نامه به دلیل سرشت خدمت رسانی و سرویس دهی بیمه حساسیت و اهمّیت ویژه ای دارد ، بیمه گر در حقیقت بازرگان عرضه کننده و فروشنده تأمین و امنیت خاطر است و کالائی عـرضه میکند که شکل فیزیکی و معمول ندارد این کالا خدمت یا سرویس گفته می شود در شکل حقوقی آن تعّـهد و تضمین در برابر دریافت بهای فنی حساب شده ای با نام حق بیــمه است آنچه اساس این تعّهد و تضمین را تشکیل می دهد علاوه بر جنبه های فنی و آماری آن اصل اخلاقی صداقت و حسن نیت در طرفین قرارداد به ویژه بیمه گذار می باشد .
بنابراین تفسیر قانون و قواعد بنیادی بیمه و مواد بیمه نامه می بایست به صورت دقیق ومنصفانه انجام شود و در مواردی که ابهام در آن وجود دارد بایستی با توّجه به قدرت و امکان نا برابربیمه گذار که وی را در موضع ضعیف تر نسبت به بیمه گر قرارداده این گونه ابهامات در زمانی که سوء نیت از طرف بیمه گذار مشاهده نمی گردد به نفع وی تفسیر گردد .
****
گردآورنده : محّمد رضا خان پور
کارشناس مدیریت امداد در سوانح
****
هزار بار گفتم